حدیث 1281 و جمع‌بندی این باب (موقت)
1281- 1-[1] عَلی بْنُ الْحُسَینِ الْمُرْتَضَی فی رِسالَةِ الْمُحْکَمِ وَ الْمُتَشابِهِ نَقْلاً مِنْ تَفْسیرِ النُّعْمانی بِإسْنادِهِ الْآتی عن الحسن بن علی بن أبی‌حمزه عن أبیه عن إسماعیل بن جابر عن الصادق ع) [2] عَنْ عَلی ع قالَ: وَ أمّا الرُّخْصَةُ الَّتی هی الْإطْلاقُ بَعْدَ النَّهْی فَإنَّ اللهَ تَعالَی فَرَضَ الْوُضوءَ عَلَی عِبادِهِ بِالْماءِ الطّاهِرِ وَ کَذَلِکَ الْغُسْلُ مِنَ الْجَنابَةِ فَقالَ تَعالَی یا أیها الَّذینَ آمَنوا إذا قُمْتُمْ إلَی الصَّلاةِ فَاغْسِلوا وُجوهَکُمْ وَ أیدیکُمْ إلَی الْمَرافِقِ وَ امْسَحوا بِرُؤُسِکُمْ وَ أرْجُلَکُمْ إلَی الْکَعْبَینِ وَ إنْ کُنْتُمْ جُنُباً فَاطَّهَّروا وَ إنْ کُنْتُمْ مَرْضی أوْ عَلی سَفَرٍ أوْ جاءَ أحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدوا ماءً فَتَیمَّموا صَعیداً طَیباً[3]– فَالْفَریضَةُ مِنَ اللهِ عَزَّ وَ جَلَّ الْغُسْلُ بِالْماءِ عِنْدَ وُجودِهِ لا یجوزُ غَیرُهُ وَ الرُّخْصَةُ فیهِ إذا لَمْ تَجِدِ الْماءَ (الطّاهِرَ) [4] التَّیمُّمُ بِالتُّرابِ مِنَ الصَّعیدِ الطَّیبِ.
أقولُ: وَ تَقَدَّمَ ما یدُلُّ عَلَی ذَلِکَ فی أحادیثِ الْماءِ[5] وَ یأْتی ما یدُلُّ عَلَیهِ فی التَّیمُّمِ وَ فی النَّجاساتِ وَ فی قَضاءِ الصَّلَواتِ[6].
——————————
[1]– المحکم و المتشابه 35.
[2]– یأتی فی الفائدة الخامسة من الخاتمة.
[3]– المائدة 5- 6.
[4]– لیس فی المصدر.
[5]– تقدم فی الحدیث 1، 6، 8، 11، 13، 14 من الباب 3 من أبواب الماء المطلق.
[6]– یأتی فی الحدیث 1 من الباب 5 من أبواب التیمم. و فی الحدیث 2 من الباب 42 من أبواب النجاسات. و فی الحدیث 1، 4 من الباب 1 و فی الحدیث 3 من الباب 2 من أبواب قضاء الصلوات.
طریق این حدیث به معصوم علیه‌السلام غیر معتبر است.
شریف مرتضی این حدیث را از کتاب تفسیر نعمانی از احمد بن محمد بن سعید بن عقده از احمد بن یوسف بن یعقوب الجعفی از اسماعیل بن مهران بن محمد بن ابی‌نصر از حسن بن علی بن ابی‌حمزه البطائنی از پدرش از اسماعیل بن جابر الجعفی روایت کرده است که همه از ثقات درجه یک هستند، مگر سه نفر. احمد بن یوسف الجعفی از ثقات درجه دو و علی بن ابی‌حمزه البطائنی از ثقات مشروط هستند و حسن بن علی بن ابی‌حمزه که کذاب است.
در این حدیث که البته طریقش معتبر نیست، از قول امیر مؤمنان علیه‌السلام آمده است که آن رخصتی که به معنای آزاد گذاشتن پس از نهی است، چنین است که الله تعالی وضو با آب پاک را بر بندگانش واجب کرد و به همین صورت غسل جنابت را. سپس به آیه وضو و غسل و تیمم اشاره می‌کنند و در ادامه می‌فرمایند که پس این‌ها فریضه‌ای از جانب خداوند عزوجل است و البته شستن با آب در صورت وجود آن است که غیر از آن جایز نیست و رخصت در آن، این‌که هرگاه که آب (پاک) نیافتی، تیمم بر خاک از زمین پاک است.
کلمه کلیدی که در این حدیث که به موضوع مورد نظر ما مربوط می‌شود، همین کلمه «الطّاهِرَ» است که در نسخه مرحوم شیخ حر و علامه مجلسی هست، اما در بعضی نسخ نیست. اگر کسی این حدیث را معتبر بداند، قاعدتا می‌پذیرد که «الطّاهِرَ» در متن هست چرا که در این موارد، قاعده بر این است که امکان افتادگی هست، اما امکان اضافه در حدیث معتبر قابل پذیرش نیست. علی ای حال! چون طریق این حدیث برای ما معتبر نیست، از آن می‌گذریم.
خب! شیخ حر در این جا فقط یک روایت آورده‌اند که معتبر هم نیست، اما به چند دلیل مطلبشان با یک ملاحظه برای ما قابل قبول است. با توجه به این که دریافتیم یکی از اهداف وضو، پاکی و تمیزی برای نماز است، طبیعتا باید با آب پاک و تمیز وضو گرفت و وضو با غیر آن قبول نیست. روایات سه باب اول همین کتاب الطهاره هم مؤید عرض بنده است. ملاحظه ما این است که طبق آن‌چه در مباحثات طهارت و نجاست، خصوصا طهارت و نجاست آب داشتیم، دریافتیم که طهارت و نجاست در نصوص روایی، با طهارت و نجاستی که در فقه مصطلح است، فرق دارد و منظور همان تمیزی و کثیفی از نظر بهداشتی و عرفی است. یعنی اولا آب از نظر بهداشتی آلوده نباشد و ثانیا عرفا هم آن آب، جزء آب‌های آلوده نباشد. البته آن‌جا دیدیم که طبیعتا حکم آب وضو و غسل و شست و شو و مانند این‌ها، با آب شرب برای انسان فرق دارد و حساسیت در مورد آب شرب بیش‌تر است. به عنوان مثال آبی که حشره در آن افتاده است، بسته به نوع حشره یا هر چیزی که در آن است، اگر از نظر بهداشتی آلوده باشد، یا حتی عرفا کثیف به حساب آید، نمی‌توان با آن وضو گرفت یا غسل کرد، ولو از نظر فقه مصطلح نجس به حساب نیاید.
اگر بخواهیم وارد این بحث شویم، خیلی مفصل و طولانی است و با احادیث مختلفی در باب‌های مختلف سر و کار داریم. لذا فعلا آدرس بعضی از ابواب و احادیث را عرض می‌کنم، تا إن شاء الله در فرصتی مجددا به آن بپردازیم.
علاوه بر باب سوم أبواب الماء المطلق که چهارده حدیث دارد و باید بررسی شود، احادیث پراکنده‌ای هم در سایر أبواب الماء المطلق، یا أبواب التیمم، ابواب مختلف غسل‌ها و أبواب النجاسات هست. مثلا حدیث‌های 334 و 335، 350، 356، 359، 362، 375، 380، 382 و بسیاری روایات دیگر. خصوصت روایات مربوط به أبواب التیمم، خیلی مهم است که حتما باید ملاحظه شود.
* جمع‌بندی این باب (موقت):
وضو باید با آبی گرفته شود هم از نظر بهداشتی و هم از نظر عرفی، برای شست و شوی دست و صورت تمیز به حساب آید و وضو با غیر آن صحیح نیست.