** جمع‌بندی نهایی ابواب وضو

مسأله 1- وضو صحیح آن است که اگر مواضع وضو کثیف است، باعث تمیزی آن شود و اگر انسان کسل خواب، یا مانند آن است، موجب سرحالی انسان شود، لذا اگر دست‌ها تمیز نیست، ابتدا آن‌ها را می‌شوییم، اما اگر تمیز بود، نیازی به این کار نیست، پس شستن دست‌ها در ابتدای کار، جزئی از اصل وضو نیست. اما اگر وضو منجر به این دو نشود، ولو ظاهر آن درست انجام شود، صحیح نیست. منظور از سرحالی، حدی است که انسان به خوبی متوجه نماز و اذکار و مانند این‌ها باشد.

مسأله 2- وضو باید با آبی انجام شود که هم از نظر عرفی و هم بهداشتی، برای شست و شوی دست و صورت تمیز به حساب آید و وضو با غیر آن صحیح نیست.

– نکته: وضو باید با آب انجام شود و با آب مضاف، مثلا آب پرتقال، یا آب هندوانه و مانند این‌ها، قبول نیست، اما با گلاب و مانند آن اشکالی ندارد.

مسأله 3- وضو باید به این ترتیب انجام شود؛

1- صورت باید به هر نحوی شسته، یا حداقل کاملا مرطوب شود.

– نکته: حداقل لازم شستن صورت در وضو، بین انگشت وسطی و ابهام هر فرد از طرفین و از بالا و پایین، از محل معمول رویش موی سر تا چانه است.

2- از نوک انگشتان تا مرفق (آرنج)، باید به نحوی شسته، یا حداقل مرطوب شود.

3- مستحب است سر شسته شود، خصوصا اگر کثیف باشد، اما حداقل لازم برای صحت وضو، انجام مسح قسمتی از مقدم سر (قسمت بالایی سر)، به هر اندازه است، به همین مقدار که عرف بپذیرد بخشی از جلوی سر مسح شده است.

4- مستحب است پاها شسته شود، خصوصا اگر کثیف باشند، اما حداقل لازم برای صحت وضو، انجام مسح قسمتی از روی پا، از نوک یکی از انگشتان تا حد فاصل بین دو قوزک (کعبین) هر پا است، به همین مقدار که عرف بپذیرد بخشی از روی پا مسح شده است.

* چند نکته تکمیلی:

1- اگر انسان، شستن‌ها و مسح کردن‌ها را با کمک دست یا چیز دیگری انجام می‌دهد، لازم است دست یا آن چیز تمییز باشد.

2- جهت شستن‌ها و مسح کشیدن‌ها، در وضو مهم نیست.

3- ترتیب در وضو، ظاهرا لازم است. (همان ترتیبی که در مسأله 3 آمده است.)

– نکته: تقدم شستن دست راست بر دست چپ و تقدم پای راست بر پای چپ، اثبات نشده است.

4- اگر کسی قسمتی از وضو را جا انداخت، باید آن قسمت را انجام دهد و قسمت‌های بعدی را هم اعاده کند، هر چند انجام وضو از ابتدا، مستحب است.

– استثناء: اگر کسی شستن دست را فراموش کرده بود و مسح‌ها را انجام داده بود، بعد از شستن دست جا افتاده، نیازی به تکرار مسح‌ها نیست. هر چند تکرار آن بهتر است.

5- حفظ موالات در وضو، مستحب است. موالات، این است که بین افعال وضو فاصله زیادی نیافتد.

6- اگر بین نماز، یادش آمد که قسمتی از وضو را جا انداخته است، باید نماز را قطع کند و مطابق بند 3 عمل کند.

7- حداقل انجام هر کار در وضو یک بار است و بیش‌تر از آن، نَه ارزش شرعی دارد و نَه ممنوعیتی، مگر از باب اسراف یا مانند آن.

8- این که مسح سر و پاها، با کدام دست انجام شود، مهم نیست.

9- خشک بودن موضع سر و پاها، برای مسح یا شستن به نیت وضو، لزومی ندارد، اما اگر سر یا پا خشک بود، رطوبت دست باید به اندازه‌ای باشد که اثر آن بر سر یا پا دیده شود.

10- اگر کسی تمام بدنش و از جمله مواضع وضویش، با حفظ ترتیب یا بدون آن، زیر باران، یا مشابه آن، مانند این‌که زیر دوش یا زیر آبشار برود، یا به هر نحو دیگری کاملا خیس یا شسته شود، کفایت از وضو می‌کند و ترتیب در این‌جا لازم نیست. (می‌توان این وضو را وضوی ارتماسی نام نهاد.)

11- کسی که موالات را در وضو رعایت کرده و وضویش را مثل معمول انسان‌ها پشت سر هم می‌گیرد و در نتیجه خیلی طول نمی‌کشد، اگر در حین وضو شک کرد که قسمتی از قسمت‌های قبلی را انجام داده است، یا خیر، باید ببیند نشانه‌ای مانند خنکی، تری یا هر چیز دیگری در موضع قبلی می‌بیند یا خیر، اگر دید نشانه‌ای هست که وضو را ادامه می‌دهد، اما اگر ندید یا هم‌چنان مردد ماند، باید با حفظ ترتیب، قسمت مشکوک به بعد را مطابق بند 3 اعاده کند.

12- اگر کسی موالات را در وضو رعایت نکرد و شک کرد که قسمتی را وضو گرفته یا خیر، با بررسی هم معلوم نشد، خوب است که مطابق بند 3، آن قسمت را اعاده کند و وضو را از همان جا تا آخر تکمیل کند. اما اگر یقین داشت قسمتی را جا انداخته است، باید آن قسمت به بعد را به ترتیب اعاده کند و موالات هم نیازی نیست.

13- اگر فردی وضو گرفت و به زعم خودش هم، وضویش درست بود، اما بعد متوجه شد که قسمتی از مواضع وضو جا مانده است، باید آن قسمت را مطابق بند 3 تکمیل کند.

14- نیت در وضو، شرط صحت وضو نیست، اما نیت قرب إلی الله در آن، مانند قرب إلی الله در سایر چیزها، مستحب است و مأجور است. إن شاء الله.

15- خارج کردن یا تکان دادن النگو، دست‌بند، انگشتر و مانند این‌ها، به هنگام وضو و جهت رساندن آب به زیر آن، مستحب و بلکه مستحب مؤکد است، مگر آن‌که این‌ها به اندازه‌ای زیاد باشند که شستن دست از روی آن‌ها، عرفا صدق شستن دست نکند.

16- اگر مانعی روی مواضع وضو باشد، به گونه‌ای که وقتی شستن یا مسح کشیدن روی آن انجام می‌شود، عرف بپذیرد که صدق شستن دست و صورت، یا مسح سر و پا شده است، منعی ندارد. حالا این مانع و لایه می‌خواهد حنا باشد، یا هر چیز طبیعی و مصنوعی دیگری، حتی چیزهایی مانند لاک‌های دارویی یا تزیینی، ریمل، مژه مصنوعی و …

17- اگر کسی به هر دلیلی ناخن کاشت، اشکال شرعی ندارد و به همان صورتی که معمولا دستانش را برای نظافت می‌شوید، برای وضو هم بشوید.

18- شستن زیر ناخن‌ها، در صورتی که آلوده و کثیف نباشد، برای وضو، لزومی ندارد و فقط باید صدق شستن دست را مد نظر داشت.

19- اگر کسی کفش بندی، مانند صندل داشته باشد و مسح را بین بندها، روی قسمتی از روی پا انجام دهد، کفایت می‌کند. این حکم درباره مسح سر هم جاری است.

20- در حالت مسح‌ها، هر چه قسمت بیش‌تری مسح شود، بهتر است و شستن بهترین حالت است.

21- اگر کسی خواست سر یا پا را مسح کند و دستش خشک شده بود، می‌تواند از قسمت‌های قبلی وضو، مانند محاسن، آب بگیر، اما بهتر است یا وضو را کلا اعاده کند، یا از آب بیرونی استفاده کند.

22- خشک شدن قسمت قبلی وضو، اشکالی در وضو ایجاد نمی‌کند.

23- چنان چه بین قسمت‌های وضو، یکی از نواقض وضو پیش آمد، لازم است وضو را از ابتدا آغاز کند.

* احکام وضوی جبیره:

1- اگر مواضع شستن در وضو، به هر شکلی آسیب دیده بود و لازم بود به هر شکلی روی آن پوشیده شود و برداشتن آن هم ضرر داشت، یا حتی ترس از ضرر بود، یا امکانش نبود و قس علی هذا، باید از برداشتن آن خودداری کرد و بهتر است که روی آن را مسح کند، هر چند لزومی ندارد و همین مقدار که اطراف آن را بشوید یا مسح کند، کافی است.

2- جنس این پوشش (جبیره) مهم نیست، ممکن است گچ، پارچه یا حتی دارو و ضماد و این‌جور چیزها باشد و فرقی نمی‌کند.

3- اگر برداشتن این پوشش (جبیره)، مقدور است و ضرری هم از برداشتن آن یا رسیدن آب به زخم، متوجه فرد نیست و ترسی هم ندارد، لازم است جبیره را بردارد و دست را بشوید و نهایتا از شستن خود زخم معاف است، ولی باید تا اطراف آن را، آن مقداری که ضرری ندارد، بشوید.

– نکته: اگر جبیره به اندازه‌ای کوچک باشد که با وجود آن، اگر دست و یا صورت را بشوید، عرفا صدق شستن کند، نیازی به برداشتن جبیره نیست.

4- اگر این پوشش به گونه‌ای است که آب به آن نفوذ می‌کند و برای زخم و آسیب هم ضرری ندارد، بهتر است که قسمت پوشیده شده را در آب قرار دهد، تا آب به پوست برسد، اما لزومی ندارد.

5- این احکام درباره مواضع مسح هم هست، با این نکته که دانستیم مسحِ اندکی از مقدم سر یا روی پا، بین نوک یکی از انگشتان تا کعبین، کافی است، لذا شاید این احکام در مورد مواضع مسح، کم‌تر به کار آید، مگر جایی که همه مقدم سر، یا روی پا را جبیره فرا گرفته باشد.

* احکام وضوی ارتماسی:

1- وضوی ارتماسی آن است که انسان مواضع وضو را درون آب کند، یا زیر آب بگیرند و مانند آن.

2- وضوی ارتماسی بر دو نوع است. (1) ارتماس تمام بدن که حکم آن ذیل باران گفته شد و (2) ارتماس جزء به جزء.

3- در ارتماس جزء به جزء، ظاهرا رعایت ترتیب وضو لازم است.

4- در وضوی ارتماسی، دست کشیدن بر مواضع شست و شو واجب نیست و همین مقدار که صدق شستن کند، کافی است.

5- در ارتماس جزء به جزء فرو بردن سر و پا در آب بلااشکال می‌شود.

6- جهت شستن در وضوی ارتماسی هم مهم نیست.

* چند مسأله تکمیلی:

1- وضو برای صلاة مناسکی، یعنی همان صلاتی که با نیت و تکبیرةالاحرام شروع و با سلام پایان می‌یابد و رکوع و سجود دارد، لازم است.

2- نماز بی‌وضو، نه تنها قبول نیست، بلکه حرام یا بسیار مکروه است و حتی اگر شرایط سخت هم باشد، دلیل بر نماز بی‌وضو نیست. پس اگر کسی شرایط وضو، یا بدل آن، مانند تیمم را ندارد، اجازه ندارد نماز بی‌وضو بخواند، حتی اگر وقت بگذرد.

3- خواندن نمازی که جنبه نمایشی و آموزشی دارد و اقامه‌کننده آن قصد نماز واقعی را ندارد، بدون وضو اشکالی ندارد.

4- وضوی قبل از وقت نماز، ولو به نیت وضو برای نماز بعدی باشد، اشکالی ندارد و می‌شود با آن نماز فریضه را هم خواند.

5- با یک وضو، تا زمانی که نقض نشود، می‌شود هر تعداد نماز خواند و سایر کارهایی را که نیاز به وضو دارد، انجام داد.

6- کمک گرفتن در وضو، چه در مقدمات و چه خود آن، فی‌نفسه نَه تنها اشکالی ندارد، بلکه کراهت هم ندارد، مگر از باب اشرافیت و تفاخر و کبر و چیز دیگری باشد که از نظر شرع مقدس مذموم یا حرام است.

7- اگر کسی قسمتی از مواضع وضویش قطع شده بود، آن مقدار را که مانده است، باید طبق احکام وضو، وضو دهد و البته شستن بیش‌تر از آن، مانند بالای آرنج مستحب است.

8- لزوم وضو برای طواف ثابت نشد، لذا هر چند نماز آن، به جهت رکوع و سجود داشتن و به عبارت حقیر، مناسکی بودن، باید با وضو باشد، اما خود طواف نیازی به وضو ندارد، هر چند وضو داشتن در آن به طور خاص، مستحب است.

* مستحبات وضو:

1- وضو داشتن در هر حالی پسندیده و به اصطلاح فقهی، مستحب است.

2- اگر انسان خواسته‌ای دارد و به هر شکلی برای انجام آن اقدام می‌کند، خوب است که با وضو اقدام کند.

3- اگر آب فراوان بود و اسراف هم موضوعیت نداشت، خوب است که انسان وضویی کامل و شاداب بگیرد، اما اگر آب کم بود، با در نظر داشتن تمیزی و کثیفی بدن، حتی می‌تواند به همان مقدار که بدن مرطوب شود، اکتفا کند.

4- جدای از بحث تمام و کمال انجام دادن وضو، خوب است که انسان، وضو را با کم‌ترین مقدار آب انجام دهد، یعنی برای هر قسمت، فقط یک مشت آب استفاده کند، اما اگر بیش‌تر شد، ضمن رعایت عدم اسراف، مشکلی ندارد.

5- به طور خاص، مستحب است که انسان اگر جنب شد، پیش از خواب غسل و اگر امکان غسل ندارد، وضو بگیرد و به طور عام خوب است که انسان، به صورت پاکیزه به بستر برود و بخوابد.

6- خوابیدن فرد جنب، اگر وضو بگیرد، کراهت ندارد و در غیر این صورت کراهت دارد.

7- از آن‌جایی که معلوم شد وضو در همه حال خوب است، خوابیدن با وضو هم از این قاعده استثنا نیست.

8- تجدید وضو، یا به عبارت دیگر، وضوی روی وضو، امری پسندیده است، خصوصا در مغرب و صبح که کفاره بعضی گناهان روز و شب هم هست.

9- مضمضه و استنشاق، هر چند جزئی از وضو نیست، اما بسیار مستحب است تا مخاط‌های اضافه بینی خارج شوند و بینی و دهان طراوت پیدا کنند.

10- باز نگه داشتن چشم هنگام وضو، با شرط تمیز بودن کامل آب خوب است، اما این‌که استحباب شرعی هم داشته باشد، معلوم نیست.

11- برای ورود به مسجد، خوب است انسان تمیز و پاکیزه باشد و از آن‌جایی که وضو داشتن همواره خوب است، ورود به مسجد هم از این قاعده استثنا نیست.

12- مستحب است که زن حائض، موقع نمازهای فریضه، چه در جمعه و چه در غیر آن، وضو بگیرد، رو به قبله قرار بگیرد و به شکل‌های مختلف، از تهلیل و تکبیر و تسبیح و حمد و …، ذکر الله تعالی بگوید و اگر مدت این کار به اندازه‌ای باشد که معمولا نمازش طول می‌کشد، خیلی خوب خواهد بود.

13- ستفاده از ظروف و وسایل و مکان‌هایی که نشان از اشرافی‌گری دارد، از طلا باشد، یا هر چیز دیگری که نشان از اشرافیت دارد، برای وضو کراهت دارد.

14- مکروه و بلکه گاهی حرام است که انسان آب تمیزی را که استفاده کرده است و هنوز قابل استفاده، به هر شکلی هدر دهد که از جمله این‌ها آب وضو است که آلوده نشده است.

15- اذکار مستحب هنگام وضو عبارتند از:

– آغاز وضو: «بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحیمِ» یا «بِسْمِ اللهِ وَ بِاللهِ اللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ وَ اجْعَلْنی مِنَ الْمُتَطَهِّرینَ»، یا هر دو.

– هنگام انجام وضو: «أشْهَدُ أنْ لا إلَهَ إلّا اللهُ اللّهُمَّ اجْعَلْنی مِنَ التَّوّابینَ وَ اجْعَلْنی مِنَ الْمُتَطَهِّرینَ وَ الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ»

– پایان وضو: «الْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ» یا «أشْهَدُ أنْ لا إلَهَ إلّا اللهُ وَحْدَهُ لا شَریکَ لَهُ وَ أشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسولُهُ»، یا هر دو.

– نکته: این اذکار و مانند آن را به هر زبانی بگوید، فرقی ندارد، حتی اگر در ذهن خود مرور دهد. مهم توجه به معنای آن است.

16- پسندیده است که فرد، به هنگام وضو، با طمأنینه وضو بگیرد و گناهانی را که با آن‌ها انجام داده است، به یاد آورد و توبه نماید و تلاش کند که مرتکب آن‌ها نشود و آن‌ها را که باید جبران کند، جبران کند.

17- پسندیده است که انسان، به هنگام وضو، وقار خود را حفظ کند و مراقبت کند آب وضویش را به اطراف و اطرافیان نپاشد.

18- نَه تنها خشک نکردن آب وضو استحباب شرعی ندارد، بلکه خشک کردن آب وضو، عادت بعضی ائمه، از جمله امیر مؤمنان علیه‌السلام هم بوده است، اما این‌که در خشک کردن استحبابی باشد، معلوم نیست.

19- مس قرآن، بدون وضو، یا به حالت جنب، کراهت دارد و مس خطوط آن کراهتش بیش‌تر است. نوشتن قرآن هم بدون وضو مکروه است. این حکم برای نام الله و رسولش و نیز درباره حائض، همین است.