حدیث 1275
1275- 1-[1] مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بِإسْنادِهِ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ سَعیدٍ عَنْ حَمّادٍ عَنْ حَریزٍ عَنْ زُرارَةَ عَنْ أبی‌جَعْفَرٍ ع قالَ: کانَ رَسولُ اللهِ ص یتَوَضَّأُ بِمُدٍّ وَ یغْتَسِلُ بِصاعٍ وَ الْمُدُّ رِطْلٌ وَ نِصْفٌ وَ الصّاعُ سِتَّةُ أرْطالٍ.
قالَ الشَّیخُ یعْنی أرْطالَ الْمَدینَةِ وَ یکونُ تِسْعَةَ أرْطالٍ بِالْعِراقی وَ یأْتی ما یدُلُّ عَلَیهِ فی أحادیثِ الْفِطْرَةِ إنْ شاءَ اللهُ[2].
——————————
[1]– التهذیب 1- 136- 379، و الاستبصار 1- 121- 409.
[2]– یأتی فی الحدیث 1 من الباب 7 من أبواب زکاة الفطرة.
طریق این حدیث به معصوم علیه‌السلام معتبر درجه یک است.
شیخ الطائفه این حدیث را به طریق خود در التهذیب و الإستبصار به حسین بن سعید الاهوازی که معتبر درجه یک است، از حماد بن عیسی از حریز بن عبدالله از زراره بن اعین روایت کرده است که همه از ثقات درجه یک هستند.
* * *
علامه مجلسی: صحیح (مل).
در این حدیث آمده است که حضرت رسول الله با یک مد، وضو می‌گرفتند و با یک صاع، غسل می‌کردند. بعد در ادامه آمده است که مد، معادل یک رطل و نیم است و صاع، معادل شش رطل.
چند نکته درباره این روایت عرض کنم.
1. نکته اول درباره قسمت دوم روایت است و این‌که آیا این قسمت که مربوط به معادل‌سازی اندازه‌ها است، ادامه فرمایش امام علیه‌السلام است، یا احیانا توضیح یکی از روات. آقایان معمولا ادامه روایت گرفته‌اند که خیلی هم قطعی نیست.
2. بحث مُد و رطل را سال‌ها پیش در فطریه داشتیم که نتوانستم یادداشت‌هایم را پیدا کنم. این‌جا خیلی مهم نیست، فقط همین مقدار عرض کنم که مد و صاع، واحدهای حجم بوده‌اند و بعضا در جاهای مختلف، با هم فرق داشته‌اند. مثل «مَن» به عنوان واحد وزن در ایران چند دهه قبل.
«مَن» تبریزی تقریبا معادل 3 کیلوگرم است که هنوز هم در بعضی جاها رایج است. اندازه دقیقش را که حساب کرده‌اند، 97/2 کیلوگرم است. اما «مَن» شاهی که زمان صفویه رایج شد و در بعضی مناطق تا دوران پهلوی هم استفاده می‌شد، دو برابر بود، یعنی حدود 6 کیلوگرم.
3. «رطل» هم مانند «مَن»، متفاوت بوده است. ظاهرا رطل عراقی داشتیم و رطل مدنی، به نظرم می‌آید رطل دیگری هم داشتیم، اما مطمئن نیستم.
4. معمولا «مُد» را معادل دو مشت انسان معمولی گفته‌اند و «صاع» را چهار یا پنج برابر آن دانسته‌اند. چهار برابری صاع نسبت به مُد، در قسمت دوم این روایت تأیید می‌شود. اگر مُد را 5/1 رطل بدانیم، صاع، 6 رطل می‌شود. پنج برابری را هم در روایات بعدی می‌بینیم.
نکته مهم این‌جا است که مشت انسان‌ها با هم فرق دارد. حتی انسان‌های بزرگ‌سال مستوی‌القامه که خلقت متعارف دارند هم مشتشان با هم فرق دارد و این فرق معنا دار است. درست مثل وجب انسان‌های بزرگ‌سال مستوی القامه. مثلا وجب انسان‌های مستوی القامه از 20 سانتی‌متر و بلکه کم‌تر، تا 25 سانتی‌متر و بلکه بیش‌تر متفاوت است. اگر همین 20 تا 25 سانتی‌متر را هم بگیریم، مقدار کر که آقایان 3 وجب در 3 وجب در 3 وجب دانسته‌اند، بیش از 200 لیتر اختلاف دارد، یعنی به اندازه این بشکه‌های خیلی بزرگ. اگر هم 5/3 وجب بگیریم که چند ده لیتر اضافه‌تر می‌شود. مُد هم همین است. دوستان مقدار آب و گندمی را که در مشتشان جا می‌گرفت را اندازه گرفتند و سر جلسه مقایسه کردیم. اعداد و ارقامش خاطرم نیست، ولی تفاوت معناداری داشت. جهت یادآوری عرض کنم برداشت بنده از ادله شرعی، درباره اندازه کر با مشهور آقایان فرق داشت که در جریانش هستید.
5. آن‌چه این‌جا برای ما کاربرد دارد این‌که می‌خواهد بگوید پیامبر با یک مُد، یا به عبارتی دو مشت آب وضو می‌گرفتند و با یک ساع، غسل می‌کردند. من مطمئن نیستم این روایت در بیان واقع است، یا از باب مجاز. یعنی می‌خواهند بفرمایند که پیامبر واقعا با دو مشت آب وضو می‌گرفتند، یا با آب اندکی وضو می‌گرفتند، اما هر کدام را که بگیریم، معلوم می‌شود که ایشان آب کمی برای وضو استفاده می‌کردند که مبین اهمیت صرفه‌جویی حتی و بلکه خصوصا در وضو و غسل است و این‌که به بهانه وضو و غسل و مناسک شرعی، اصراف و ریخت و پاش خود را توجیه نکنیم.
نکته آخری را هم عرض کنم و برویم سراغ روایت بعدی. یک بار در مسجد مسابقه گذاشتم که هر کس با مقدار کم‌تری آب وضو بگیرد، جایزه دارد. کار افراد شرکت‌کننده و اندازه آب مصرفیشان با لیوان‌های یک بار مصرفی که استفاده می‌کردند، به سیسی رسیده بود. خود من هم به عنوان شرکت‌کننده آزاد شرکت کردم و برنده هم شدم، ولی جایزه برای نفر اول بعدی بود. با یک سرنگِ پنج سیسی وضو گرفتم. آن هم یک وضوی آب‌دار و حسابی که سر فرصت نشانتان می‌دهم. تازه من محاسنم بلند است، دست‌هایم مو دارد و …
نمی‌خواهم بگویم شما هم با چند سیسی آب، وضو بگیرد. خیر، عرضم این است که برای وضو و حتی غسل، آن مقداری که ما آب‌ریزی می‌کنیم، آب لازم نیست، لذا اگر می‌خواهیم آب‌بازی کنیم، لذت ببریم یا وسواس داریم، کاسه‌کوزه را سر دین و احکام دینی نشکنیم.