حدیث 1251 و جمع‌بندی این باب (موقت)
1251- 1-[1] مُحَمَّدُ بْنُ عَلی بْنِ الْحُسَینِ قالَ: سُئِلَ أبوالْحَسَنِ موسَی بْنُ جَعْفَرٍ ع عَنِ الرَّجُلِ یبْقَی مِنْ وَجْهِهِ إذا تَوَضَّأ مَوْضِعٌ لَمْ یصِبْهُ الْماءُ فَقالَ یجْزیهِ أنْ یبُلَّهُ مِنْ بَعْضِ جَسَدِهِ.
وَ فی عُیونِ الْأخْبارِ عَنْ أبیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِاللهِ عَنْ أحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَهْلٍ عَنْ أبیهِ قالَ: سَألْتُ الرِّضا ع عَنِ الرَّجُلِ وَ ذَکَرَ مِثْلَهُ[2]
——————————
[1]– الفقیه 1- 60- 133.
[2]– عیون أخبار الرضا (علیه‌السلام) 2- 22- 49.
طریق این حدیث به معصوم علیه‌السلام معتبر درجه یک است.
شیخ صدوق این حدیث را در الفقیه به صورت مرسل نقل کرده است که مرسلات ایشان هم از قاعده کلی مرسلات خارج نیست. (مرسلات کتب اربعه)
اما ایشان این حدیث را از پدرش از سعد بن عبدالله القمی از احمد بن محمد بن عیسی الاشعری از محمد بن سهل بن یسع از پدرش هم روایت کرده است که همه از ثقات درجه یک هستند.
این حدیث هم حدیث جالبی است. سندش هم بلاخلاف معتبر است. در این حدیث آمده است که اگر کسی هنگام وضو، قسمتی از صورتش باقی‌مانده باشد و آب به آن نرسیده باشد، چه کند؟ امام رضا علیه‌السلام هم می‌فرمایند که کافی است از سایر قسمت‌ها، آن را مرطوب کند.
این‌جا چند نکته هست که باید اشاره کنم.
1. شستن صورت اولین قسمت وضو است و امام علیه‌السلام به وضوح می‌فرمایند در بیان این هستند که که لازم است بقیه قسمت‌های وضو را اعاده کنی.
دیدیم که آیه به خودی خود در بیان لزوم ترتیب نیست، اما روایاتی در باب 34 و 35 داشتیم که فهمیدیم که نباید از باب مخالفت با آیه، ترتیب را رعایت نکرد. به عبارت دیگر ظاهرا رعایت ترتیب مذکور در آیه واجب است.
البته در همین باب 35 متوجه شدیم که یک استثنا هم وجود دارد و آن این‌که استثناء اگر شستن دست چپ فراموش شده بود، فقط لازم است همان را شست و ادامه دادن آن، هر چند خوب است، اما لزومی ندارد.
این‌جا به نوعی با دومین استثنا مواجه هستیم که حتی شاید لزومی نداشته باشد آن را استثنا بدانیم، چرا که طرف به زعم خودش صورت را شسته است و بعد دست‌ها شسته و مسح‌ها را هم انجام داده، پس مخالفت با ترتیب مذکور در آیه نکرده است. حالا متوجه می‌شود که قسمتی از صورتش جامانده و شسته نشده است، امام علیه‌السلام می‌فرمایند که همان قسمت را مرطوب کند، کافی است. بیش‌تر شبیه یک ارفاق است تا یک استثناء. حتی نمی‌فرمایند بشوید و فقط مرطوب کردن را کافی می‌دانند که این هم ظهور در ارفاق دارد.
2. سؤال بعدی این‌جا است که حتما باید از آب وضوی سایر قسمت‌ها باشد؟ به نظر خیر. چون دانستیم که شستن مواضع وضو با آب خارجی اشکال ندارد، به نظر این دستورالعمل امام هم در راستای همان ارفاق است که لازم نیست بروی و آب جدید پیدا کنی و آن قسمت را بشویی، بلکه همین مقدار که مرطوبش کنی، کافی است.
3. سؤال بعدی این‌که اگر قسمتی از دست جا مانده بود، چه؟ می‌توان این حکم را به آن هم تسری داد؟ به نظر من بله، خصوصیت خاصی در باب وضو، برای صورت نیست که در دست نباشد، لذا می‌توان الغای خصوصیت و تنقیح مناط کرد، اکا اگر کسی نگران قیاس است، نمی‌تواند چنین چیزی را بپذیرد.
* جمع‌بندی این باب (موقت):
اگر فردی وضو گرفت و زعم خودش هم وضوی درستی بود، اما بعد متوجه شد که قسمتی از مواضع وضو جا مانده است، لازم نیست وضو را از همان‌جا اعاده کند، بلکه کافی است مقدار جامانده را به نحوی مرطوب کند.