حدیث 1227

1227- 1-[1] مُحَمَّدُ بْنُ یعْقوبَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یحْیی عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَینِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ إسْماعیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شاذانَ جَمیعاً[2] عَنْ صَفْوانَ بْنِ یحْیی عَنْ عَبْدِالرَّحْمَنِ بْنِ الْحَجّاجِ قالَ: سَألْتُ أباالْحَسَنِ الرِّضا ع[3] عَنِ الْکَسیرِ تَکونُ عَلَیهِ الْجَبائِرُ أوْ تَکونُ بِهِ الْجِراحَةُ کَیفَ یصْنَعُ بِالْوُضوءِ وَ عِنْدَ غُسْلِ الْجَنابَةِ وَ غُسْلِ الْجُمُعَةِ فَقالَ یغْسِلُ ما وَصَلَ إلَیهِ الْغَسْلُ مِمّا ظَهَرَ مِمّا لَیسَ عَلَیهِ الْجَبائِرُ وَ یدَعُ ما سِوَی ذَلِکَ مِمّا لا یسْتَطیعُ غَسْلَهُ وَ لا ینْزِعُ الْجَبائِرَ وَ لا[4] یعْبَثُ بِجِراحَتِهِ.
وَ رَواهُ الشَّیخُ بِإسْنادِهِ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ سَعیدٍ عَنْ صَفْوانَ مِثْلَهُ إلّا أنَّهُ أسْقَطَ قَوْلَهُ أوْ تَکونُ بِهِ الْجِراحَةُ[5]
——————————
[1]– الکافی 3- 32- 1.
[2]– ورد فی هامش المخطوط ما نصه-” السند الثانی ساقط من التهذیب 1- 362- 1094 لأن فیه عن محمّد بن الحسین عن صفوان بن یحیی (منه- قده).
[3]– فی هامش المخطوط- الرضا، لیس فی نسخة التهذیب 1- 362- 1094، (منه قده).
[4]– کتب المصنّف فی هامش الأصل- لا” لیس فی التهذیب 1- 362- 1094.
[5]– التهذیب 1- 363- 1098 و التهذیب 1- 362- 1094.

طریق این حدیث به معصوم علیه‌السلام معتبر درجه یک است.
ثقةالاسلام الکلینی این حدیث را به چند طریق روایت کرده است.
1. از محمد بن یحیی العطار از محمد بن حسین بن ابی‌الخطاب از صفوان بن یحیی از عبدالرحمن بن حجاج
2. از محمد بن اسماعیل البندقی از فضل بن شاذان از صفوان بن یحیی به باقی سند
که همه از ثقات درجه یک هستند.
شیخ الطائفه شبیه این حدیث را به طریق خود در التهذیب و الإستبصار به حسین بن سعید الاهوازی که معتبر درجه یک است، از صفوان بن یحیی روایت کرده است که همه از ثقات درجه یک هستند.
ایشان این حدیث را به طریق خود در التهذیب و الإستبصار به ثقةالاسلام الکلینی که معتبر درجه یک است، به باقی سند هم روایت کرده است.
* * *
علامه مجلسی: موثق (مر). صحیح (مل).

 در این حدیث از امام رضا علیه‌السلام درباره کسیر، یعنی کسی که شکستگی دارد و پانسمانی دارد یا این‌که جراحتی بر او است، سؤال می‌شود که چگونه وضو بسازد و هنگام غسل جنابت و غسل جمعه چه کند؟ ایشان هم می‌فرمایند که آن‌چه را آشکار است و پانسمان بر آن نیست، آب به آن می‌رساند و می‌شوید و غیر آن را از آن‌چه نمی‌تواند بشوید، رها می‌کند و پانسمان را بر نمی‌دارد و جراحتش را برنمی‌انگیزد.
شیخ الطائفه که این حدیث را روایت کرده است، تقریبا عبارت «أوْ تَکونُ بِهِ الْجِراحَةُ» را ندارد که طبق قاعده‌ای در این باب داشتیم، می‌توان این قسمت را از قلم افتاده دانست و متن الکافی را کامل آن در نظر گرفت. هر چند شاید بتوان گفت بود و نبود این عبارت، تأثیر خاصی در متن ندارد. علی ای حال! ما طبق قاعده معمول پیش می‌رویم.
در مورد این حدیث، چند نکته مطرح است.
1. این حدیث و دستورالعمل امام علیه‌السلام را نمی‌توان به همه موارد تعمیم داد، بلکه مربوط به زمانی است که انسان جراحتی برداشته و برداشتن پانسمان روی آن معذوریتی دارد.
2. امام علیه‌السلام، در این‌جا نَه تنها نگفته‌اند که روی قسمت پانسمان شده را بشور یا مسح کن، بلکه به صراحت فرموده‌اند که این قسمت را رها کن و فقط قسمت‌های ظاهر و بیرون از پانسمان را بشور. این نکته مهمی است که در روایت‌های بعدی هم باید مد نظر باشد.
3. ما «جبائر» را پانسمان معنا کردیم که معادل کامل و دقیقی نیست. جبائر، جمع «جبارة» و از ریشه جبر است. جبر به معنای اصلاح چیزی با قهر و اجبار است. با این حساب، «جابر» یعنی اصلاح‌کننده از روی قهر و زور و اجبار و «جبار» هم صیغه مبالغه آن است که گاهی در اصطلاح، قسمت دوم معنای پررنگ می‌شود و به معنای زورگو می‌شود.
      عرب به چوب یا هر چیزی که برای اصلاح چیزی است، «جباره» می‌گوید. حتی به چوبی که برای بالا نگه‌داشتن تاک استفاده می‌شود، جباره گفته‌اند. گاهی هم «جباره» را به معنی «دملُج» یعنی دست‌بند و بازوبندی گرفته‌اند که به دست یا بازو، کیپ شده است و سفت آن را گرفته است که قاعدتا به جهت شباهتش می‌باشد.
5. با توصیفی که در بند قبلی عرض کردم، جنس «جبارة» که گاهی «جبیرة» هم گفته می‌شود، مهم نیست، بلکه خاصیت آن مهم است. می‌خواهد چوب و پارچه باشد، یا مثلا انواع چسب زخم باشد، یا گچ شکسته‌بندی و مانند این‌ها، یا ناخن‌های مصنوعی که به جهت جلوگیری از شکنندگی ناخن روی آن سوار می‌کنند، یا هر چیز دیگری، اما این‌که بخواهیم ناخنی را که به جهت تزئین و زیبایی روی ناخن قرار می‌دهند، جزء آن بدانیم، حداقل به واسطه این حدیث، جای تأمل دارد.
6. در سؤال راوی معلوم نیست که آیا سؤال از جبائری است که برداشتن آن ممکن نیست یا سخت است، یا مثلا عسر و حرج دارد، درد دارد، احتمال ضرر دارد و از این دست مسائل، یا در حالت‌های عادی‌تر هم می‌شود این‌گونه وضو گرفت. پاسخ امام علیه‌السلام که فرموده‌اند «مِمّا لا یسْتَطیعُ غَسْلَهُ وَ لا ینْزِعُ الْجَبائِرَ»، چیزی را معلوم نمی‌کند. البته می‌شود در این موضوع بیش‌تر صحبت کرد، اما بهتر است سایر احادیث را هم بررسی کنیم و در نهایت ببینیم به چه می‌رسیم.