حدیث 1181

1181- 1-[1] مُحَمَّدُ بْنُ یعْقوبَ عَنْ عَلی بْنِ إبْراهیمَ عَنْ أبیهِ وَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إسْماعیلَ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شاذانَ جَمیعاً عَنْ حَمّادِ بْنِ عیسَی عَنْ حَریزٍ عَنْ زُرارَةَ قالَ: قالَ أبوجَعْفَرٍ ع تابِعْ بَینَ الْوُضوءِ کَما قالَ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ ابْدَأْ بِالْوَجْهِ ثُمَّ بِالْیدَینِ ثُمَّ امْسَحِ الرَّأْسَ[2] وَ الرِّجْلَینِ وَ لا تُقَدِّمَنَّ شَیئاً بَینَ یدَی شَیءٍ تُخالِفْ ما أُمِرْتَ بِهِ فَإنْ غَسَلْتَ الذِّراعَ قَبْلَ الْوَجْهِ فَابْدَأْ بِالْوَجْهِ وَ أعِدْ عَلَی الذِّراعِ وَ إنْ مَسَحْتَ الرِّجْلَ قَبْلَ الرَّأْسِ فَامْسَحْ عَلَی الرَّأْسِ قَبْلَ الرِّجْلِ ثُمَّ أعِدْ عَلَی الرِّجْلِ ابْدَأْ بِما بَدَأ اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهِ.
وَ رَواهُ الصَّدوقُ مُرْسَلاً[3]
وَ رَواهُ الشَّیخُ بِإسْنادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ یعْقوبَ مِثْلَهُ[4].
——————————
[1]– الکافی 3- 34- 5 و أورد ذیله فی الحدیث 3 من الباب 33 من أبواب الأذان و الإقامة.
[2]– فی نسخة الفقیه 1- 45- 89 بالرأس، (منه قده).
[3]– الفقیه 1- 45- 89.
[4]– التهذیب 1- 97- 251، و الاستبصار 1- 73- 223.

طریق این حدیث به معصوم علیه‌السلام معتبر درجه یک است.
ثقةالاسلام الکلینی این حدیث را به چند طریق روایت کرده است.
1. از علی بن ابراهیم القمی از پدرش از حماد بن عیسی از حریز بن عبدالله از زراره بن اعین
2. از محمد بن اسماعیل البندقی از فضل بن شاذان از حماد بن عیسی به باقی سند
که همه از ثقات درجه یک هستد.
شیخ صدوق این حدیث را در الفقیه به صورت مرسل نقل کرده است که مرسلات ایشان هم از قاعده کلی مرسلات خارج نیست. (مرسلات کتب اربعه)
شیخ الطائفه این حدیث را به طریق خود در التهذیب و الإستبصار به ثقةالاسلام الکلینی که معتبر درجه یک است، به باقی سند الکافی روایت کرده است.
* * *
علامه مجلسی: حسن کالصحیح (مر). حسن کالصحیح (مل).
* * *
مجلسی اول: رواه الکلینی فی الصحیح (رو).

در این حدیث از قول امام باقر علیه‌السلام آمده است که بین وضویت را تبعیت کن، همان گونه که الله عزو جل فرموده است. آغاز کن با صورت، سپس به دو دست و بعد آن مسح سر و دو پا و مقدم نکن چیزی را بین چیزی تا مخالفت نکنی آن‌چه را به آن امر شده‌ای. پس اگر شستی دست را قبل از صورت، پس آغاز کن با صورت و اعاده کن بر دست را و اگر مسح کردی پا را قبل سر، پس مسح کن بر سر، قبل از پا، سپس اعاده کن بر پا. آغاز کن به آن‌چه آغاز کرد الله به آن.
این جا چند نکته لازم است عرض کنم.
1- در آیه وضو، بین اجزای وضو، «واو» عطف آمده است و می‌دانیم که «واو» عطف، گاهی در بیان ترتیب است و گاهی اصلا نظر به ترتیب ندارد.
2- در بحث الفاظ هم گفتیم که قرار اولیه و اصل در «واو» عطف، عدم ترتیب است، مگر به قرینه‌ای معلوم شود که ترتیب لازم است. با این توصیف نمی‌توان گفت که از آیه، لزوم ترتیب در وضو معلوم است، اما این روایت، به صراحت لزوم نوعی ترتیب را بیان می‌کند. چرا لزوم را بیان می‌کند؟ به قرینه «تُخالِفْ ما أُمِرْتَ بِهِ» یعنی مخالفت با آن‌چه به آن امر شده‌ای. حالا بماند که «تقدمن» هم دو تأکید دارد.
3- می‌بینیم که امام علیه‌السلام به وضوح می‌فرمایند که ابتدا با صورت آغاز کن، سپس دو دست‌ها را بشور و بعد سر را مسح کن و بعد از آن، دو پا را مسح کن. یعنی بین سر و دست و سر و پا، ترتیب بیان می‌کنند، اما ترتیبی درباره دست راست و چپ و پای راست و چپ نمی‌فرمایند. آیه وضو هم همین‌گونه است و این در حالی است که عرب، برای دست راست و دست چپ، اصطلاح خاص، آن هم یک کلمه‌ای دارد. یعنی به راحتی امام علیه‌السلام می‌توانست با دو کلمه رایج اضافه‌تر، حداقل لزوم تقدم دست راست بر دست چپ را بیان کنند و بفرمایند: «ابْدَأْ بِالْوَجْهِ ثُمَّ بِالْیمین، ثم بالیسار، ثُمَّ امْسَحِ الرَّأْسَ وَ الرِّجْلَینِ وَ …»، لذا نَه تنها این ذوایت، بیانگر لزوم تقدم مواضع راست، بر چپ نیست، که اتفاقا به نوعی در بیان عدم لزوم است، مگر بعدا دلیلی قطعی بر این لزوم پیدا شود و بگوییم امام علیه‌السلام این قسمت را مجمل فرموده‌اند.