حدیث 1180 و جمعبندی این باب (موقت)
1180- 6-[1] وَ فی الْعِلَلِ عَنْ أبیهِ عَنِ الْحُسَینِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عامِرٍ عَنْ مُعَلَّی بْنِ مُحَمَّدٍ عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلی الْوَشّاءِ عَنْ حَمّادِ بْنِ عُثْمانَ عَنْ الْحَکَمِ بْنِ حُکَیمٍ قالَ: سَألْتُ أباعَبْدِاللهِ ع عَنْ رَجُلٍ نَسی مِنَ الْوُضوءِ الذِّراعَ وَ الرَّأْسَ قالَ یعیدُ الْوُضوءَ إنَّ الْوُضوءَ یتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً.
وَ رَواهُ الْکُلَینی عَنِ الْحُسَینِ بْنِ مُحَمَّدٍ [2]
أقولُ: الظّاهِرُ أنَّهُ مَخْصوصٌ بِحالِ الْجَفافِ لِما مَرَّ[3] وَ یحْتَمِلُ أنْ یرادَ بِالْمُتابَعَةِ التَّرْتیبُ لِما یأْتی إنْ شاءَ اللهُ تَعالَی[4].
——————————
[1]– علل الشرائع 289- 1.
[2]– الکافی 3- 35- 9.
[3]– تقدم ما یدلّ علیه فی الحدیث 7 و 8 من الباب 21 من هذه الأبواب.
[4]– یأتی ما یدلّ علیه فی الباب 34 و 35 من هذه الأبواب.
طریق این حدیث به معصوم علیهالسلام غیر معتبر است.
شیخ صدوق این حدیث را از پدرش از حسین بن محمد ب نعامر از معلی بن محمد از حسن بن علی الوشاء از حماد بن عثمان از حکم بن حکیم الصیرفی روایت کرده است که همه از ثقات درجه یک هستند، مگر معلی بن محمد که مضطرب الحدیث است.
ثقةالاسلام الکلینی هم شبیه این حدیث را از حسین بن محمد بن عامر به باقی سند روایت کرده است.
* * *
علامه مجلسی: ضعیف علی المشهور (مر).
در این حدیث آمده است که حکم الصیرفی از امام صادق علیهالسلام درباره فردی سؤال میکند که ذراع و سر را از وضو فراموش کرده است. ایشان هم میفرمایند که اعاده کند، چرا که وضو، بعضش بعض دیگر را تبعیت میکند. جدای از اینکه طریق این حدیث معتبر نیست، میبینیم که جناب شیخ حر برای این حدیث دو احتمال دادهاند. اول اینکه مخصوص حال خشک شدن است و دیگری ترتیب و این در صورتی است که برای استناد به این حدیث، سه نکته لازم است. اول صحت انتساب حدیث به معصوم، که مخدوش است. دوم، قطعیت منظور که در اینجا برای عدهای مانند شیخ حر محل تردید است و سوم بیان لزوم و وجوب که بر مبنای ما چنین نیست.
در ضمن میبینیم که ایشان «یتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضاً» را احتمال دادهاند که درباره ترتیب باشد و این همان است که ذیل حدیث اول به آن اشاره کردم.
* جمعبندی این باب (موقت):
تا این جای کار باید بگوییم مستحب است که انسان وضوی خود را در شرایط عادی پشت سر هم بگیرد و فاصله نیاندازد، یا اگر قسمتهای قبلی خشک شد، بهتر است از نو وضو بگیرد، اما اگر فاصله افتاد و قسمت قبلی وضو خشک شد، مشکلی ندارد که وضو را ادامه دهد.
البته باید به این نکته توجه کرد که از روایات نواقض وضو معلوم میشود که بین افعال وضو، نباید ناقض وضویی اتفاق نیفتد، چرا که ناقض وضو، ما قبل خود را نقض و منتفی میکند و در نتیجه باید وضو را از سر گرفت. البته طبق معمول این جمعبندی موقت است و هر چند در گذشته مطالبی در تأیید این موضوع داشتیم، اما در آینده هم روایاتی داریم که باید ببینیم وضعیت آنها چگونه است.